Oleh: M Habibul Ihsan
AZMEDIA INDONESIA – Ing saben prosesi kematian ing masyarakat Jawa, tansah ana laku-laku sunyi sing sejatiné ngemot piwulang jero. Salah siji sing isih lestari ing Tulungagung yaiku brobosan. Nanging ing tengah owah-owahan jaman sing saya cepet, pitakonan sing muncul dudu maneh “carane brobosan”, nanging apa maknane isih dingerteni, utawa mung ditindakake amarga adat?
Brobosan yaiku prosesi nalika anak utawa keluarga cedhak nyabrang ing ngisor keranda jenazah sadurunge digawa menyang pasarean. Dilakoni meneng, andhap asor, lan tanpa tembung. Ing kene, wong Jawa ora ngomong nganggo cangkem, nanging nganggo sikap lan rasa. Brobosan dadi pamit pungkasan sing ora diucapke, nanging dirasakake.
ADVERTISEMENT
SCROLL TO RESUME CONTENT
Sayange, ing sawetara kesempatan, brobosan mung katon minangka tata cara turun-temurun tanpa pemahaman makna. Ana sing nindakake amarga “wis adat”, ana uga sing nolak amarga dianggep ora perlu. Padahal, yen dideleng luwih jero, brobosan dudu perkara wajib utawa ora, nanging cara wong Jawa ngatur rasa kelangan.
Ing falsafah Jawa, wong tuwa iku dalan urip kanggo anak. Saka wong tuwa, anak sinau urip, nampa nilai, lan oleh panggonan ing donya. Nalika wong tuwa seda, brobosan dadi simbol yen dalan iku wis rampung tugasé. Anak nyabrang ing ngisor keranda minangka tandha hormat lan eling marang asal-usule.
Brobosan uga dadi laku nglilani kanthi sadar. Wong Jawa pitados yen rasa kelangan sing ora diatur bisa dadi beban batin. Mula, brobosan ora mung kanggo sing mangkat, nanging uga kanggo sing ditinggal. Supaya ati ora kakehan nyekel, supaya langkah sabanjure luwih legawa.
Ing konteks saiki, nalika urip saya rasional lan serba praktis, brobosan kerep disalahpahami minangka ritual sing ora perlu. Nanging sejatine, brobosan ora ana gandhengane karo perkara mistik utawa gaib. Iki luwih cedhak karo psikologi lan etika batin: carane manungsa nampa kasunyatan yen urip ora langgeng.
Perlu ditegaskan, brobosan ora wajib. Ora nindakake brobosan ora ateges ora hormat marang wong sing seda. Ing Jawa, adat iku piwulang, dudu paksaan. Sing paling utama tetep doa lan keikhlasan. Nanging ninggal brobosan tanpa ngerti maknane uga ateges ninggal salah siji cara wong Jawa ngajari eling lan nrima.
Ing tengah modernisasi, masyarakat Tulungagung perlu milah: endi adat sing mung simbol kosong, lan endi sing sejatiné ngemot nilai luhur. Brobosan kalebu sing kapindho. Dudu amarga kudu dilestarekake kanthi wujud sing padha, nanging amarga makna andhap asor, pamit, lan keikhlasan isih relevan nganti kapan wae.
Brobosan ngajari kita meneng sadhela, ngendhaleni rasa, lan eling yen saben pertemuan mesthi ana pamitan. Ing jaman sing rame lan kebak swara, laku sing meneng kaya brobosan justru dadi pangeling sing penting: ora kabeh kudu diucapke, nanging kudu dirasakake.
Ing pungkasané, brobosan uga ngelingake manungsa marang kasunyatan sing ora bisa dihindari: yen urip iki mung titipan, lan pati iku wektu bali. Ing pandangan iman, apa wae agamane, pati dudu pungkasan, nanging wiwitan saka perjalanan liyane sing mung Gusti sing ngerti. Brobosan, yen dimaknai kanthi jero, dadi laku eling marang kekuasaan Gusti sing maringi urip lan uga njupuk maneh kanthi wektu sing wis ditemtokake.
Nalika anak nyabrang ing ngisor keranda, sejatiné ora mung ngurmati wong tuwa, nanging uga ngelingi awake dhewe. Yen urip ora ana sing langgeng, mula sing utama dudu suwene umur, nanging kepiye carane ngisi urip kanthi becik lan migunani. Ing meneng lan andhap asor kuwi, ana doa sing ora diucapke: supaya sing mangkat diparingi pangapura lan panggonan sing luwih becik, lan sing ditinggal diparingi kekuwatan kanggo nerusake urip kanthi sabar lan ikhlas.
Mula, brobosan ora mung warisan budaya, nanging uga pangeling spiritual. Pangeling supaya manungsa tansah eling marang Gusti, nrima marang garis urip, lan ora kelangan rasa andhap asor ing tengah donya sing saya rame lan kebak gegayuhan.
Penulis : M Habibul Ihsan
